Kilka tygodni temu ukazała się w Polsce książka Catherine Epstein „Wzorcowy nazista. Arthur Greiser i okupacja Kraju Warty”. To ponad 400­stronnicowa pozycja opowiadająca o zbrodniarzu wojennym, który w czasie II wojny był hitlerowskim gaulaiterem rejonu w którym mieszkamy. A. Greiser urodził się w Środzie.  
Catherine Epstein wykłada historię najnowszą na Amherst College w Stanach Zjednoczonych. Pełni także funkcję redaktora pisma „Central European History”. Jest autorką także innych prac historycznych. Z Polską nie ma nic wspólnego. Tym bardziej cenny i zapewne bardziej obiektywny jest portret człowieka, który trząsł w czasach okupacji rejonem Poznania i Łodzi. To zachodnie spojrzenie może wnieść bowiem powiew świeżości i być niezwykle interesującą lekturą zwłaszcza dla polskiego czytelnika.
Autorka zgromadziła bardzo szeroki materiał bibliograficzny. W pisaniu książki korzystała z licznych dokumentów hitlerowskich, informacji prasowych, świadectw rodziny przyjaciół, znajomych i podwładnych Greisera, listów do żony, matki i kochanki, przyszłej swojej drugiej żony. C. Epstein próbuje zrozumieć, co wpłynęło na urodzonego w Środzie Greisera, że stał się on bezwzględnym zarządcą Kraju Warty, który z tzw. prowincji wschodnich przeszedł najbardziej brutalną germanizację. Mimo wielu tropów w finale książki przyznaje, że do końca tego nie rozumie.  
„Wzorcowy nazista. Arthur Greiser i okupacja Kraju Warty” to jednak książka znakomita, bez wątpienia warta przeczytania. Miejmy nadzieję, że kilka jej egzemplarzy znajdzie się w średzkich bibliotekach, bo opowiada ona o ciężkich czasach wojny i okupacji w Wielkopolsce. Daje wiedzę, co tutaj się działo i dlaczego. To jednak przede wszystkim historia człowieka, który zainicjował „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej” w okupowanej przez nazistów Polsce.
W latach 1939­1945 Arthur Greiser był przywódcą Kraju Warty, gdzie wdrażał działania mające doprowadzić do germanizacji tego regionu. Prześladował w szczególnie dotkliwy sposób polską ludność. Ponosi odpowiedzialność za systematyczne niszczenie kultury polskiej. Za jego przyzwoleniem powstało pierwsze i najdłużej istniejące getto, wprowadzono w życie największy program pracy przymusowej oraz dokonano pierwszych masowych egzekucji Żydów w komorach gazowych.
Greiser już w latach 30., jako prezydent Senatu Wolnego Miasta Gdańsk, dążył do tego, by stać się wzorcowym nazistą. Później, jako gauleiter Warthegau, Kraju Warty, robił wszystko, aby ta włączona do Rzeszy prowincja wschodnia także stała się wzorcowym miejscem germanizacji.  
Autorka książki opisuje jego dzieciństwo na niemiecko­polskim pograniczu, udział w I wojnie światowej, który przyniósł mu wiele zwątpień, karierę w NSDAP, działalność w Gdańsku, jego działania na stanowisku namiestnika Rzeszy w Kraju Warty oraz proces i egzekucję w powojennej Polsce.
Pierwszy rozdział opisuje najmłodsze lata Greisera. Dzieciństwo w Prowincji Poznańskiej, pełnej napięć narodowościowych, było szczególnym miejscem na kształtowanie się osobowości przyszłego nazisty. To właśnie w tym rozdziale dowiadujemy się, że Arthur Greiser urodził się 22 stycznia 1897 roku w Środzie. Jego ojciec Gustav urodził się w Gdyni, a matka Ida Siegmund w Kępnie. Rodzina Gustawa miała zakład szklarski, Arthur urodził się, jak pisze Epstein, przy ul. Rynkowej 1, w budynku przy miejscowym placu targowym. Mieszkanie Greiserów składało się jedynie z kuchni i jednego pokoju.  
Greiserowie należeli do niezamożnej klasy średniej. W Środzie Arthur Greiser nie mieszkał długo, bo zaledwie do 3. roku życia. W 1900 roku Greiserowie przenieśli się do Inowrocławia, gdzie Arthur uczył się później w szkole podstawowej i gimnazjum. W czasie wojny tej drugiej szkole nadano zresztą nazwę jego imienia i nazwiska.  
Do Środy Arthur Greiser wrócił w czasie okupacji. Nie wiadomo, ile razy był w Środzie. Autorka wymienia tylko jeden taki moment. Otóż Greiserowi zależało, aby otrzymać dom, w którym się urodził. Dom przy ul. Rynkowej 1 został skonfiskowany polskiemu właścicielowi, a we wrześniu 1943 roku nieruchomości kupiła NSDAP za 5 tys. marek. Wkrótce potem wyceniono ją na 15 tys. marek.  
Dom A. Greiserowi uroczyście przekazał skarbnik partii nazistowskiej Franz Xaver Schwarz. Ale część Niemców była zirytowana takim podarunkiem.
Środa jest w książce wspomniana jeszcze raz. Otóż do lat 30. nie wykazywał szczególnej niechęci do Żydów ­ pisze C. Epstein. Gdy był dzieckiem, jego rodzina utrzymywała kontakty z osobami tej narodowości, a w Środzie Gustav Greiser kolegował się z żydowskim kupcem Kaphanem.
Najciekawsza dla nas jest część książki, która rozpoczyna się od czwartego rozdziału. Poświęcona ona jest działalności Greisera w Kraju Warty. Ten niezwykle ciekawy okres w życiu bohatera został skrupulatnie opisany: od wprowadzenia czytelnika w zakres obowiązków gauleitera, przez czystki etniczne i germanizację wyselekcjonowanych grup. Autorka opisuje cały wachlarz metod germanizacji i eksterminacji: przesiedlenia, deportacje, zabijanie jednostek niespełniających nazistowskich kryteriów, selekcję, przemiany środowiska naturalnego, urbanistycznego i świata kultury. Jest to najlepsza i najobszerniejsza część książki.  
Bardzo dokładnie jest opisany sam proces Greisera, mowy oskarżyciela i obrońców, ostatnia noc gauleitera w więzieniu na Młyńskiej i powieszenie do na cytadeli. Autorka między innymi opisała w szczegółach chwile związane z pisaniem listu do żony.
Książka bez wątpienia warta jest przeczytania.  

Catherine Epstein: Wzorcowy nazista. Arthur Greiser i okupacja Kraju Warty. Wrocław 2011